Shree Laxmi Nrusinh Temple, Pune

We are always in a hurry to reach some destination. As our entire goal is to reach that destination at the earliest, we always (well most of the time) miss the important milestones which are on the way. I have passed by this particular road in Sadashiv Peth at least 1000 times during the past so many years but never got a chance to visit this  Laxmi Nrusinh Temple. This time, I planned it explicitly to visit this temple during the break of a sports event.


Shree Laxmi Nrusinh Mandir is located just opposite to Pune Vidyarthi Gruha. It is a two-storied structure with wooden pillars typical to Peshwa Era architecture. From outside one can notice the balcony with a railing supported by balusters and beautifully carved arches.

Though situated on a busy road a single step inside the temple changes the entire atmosphere. Suddenly the hustle and bustle of the busy road fade away and a calm soothing feeling grips your mind.


This temple is dedicated to Nrusinh or Narsinha which is considered as the fourth incarnation of Lord Vishnu. There are very few temples of Lord Narshinh.

History of the temple: This temple was built in 1774. This idol has been brought from Kashi 250 years ago. A very learned brahmin who was an expert in ‘Vedic Literature’, Ganeshbhat Joshi installed this idol on Ashadh Shudha Dashmi Shake 1696 that is in the year 1774. One can see the exact date written on the exterior pillar of the temple.


The story goes like this. Mr.Joshi had come to Pune from Sangmeshwar taluka of Ratnagiri district in search of work. Shree Narsinh was his family deity. He had no idol of Narsinh to worship in Pune and this made him very sad. One day he had a vision that Lord Narsinh is in a cactus bush at Kashi. He went to Kashi with his wife. Though the journey was tedious, he really got this beautiful white marble idol there. He installed this idol in Pune and constructed a small beautiful temple. It is said that Peshwa had shown interest in constructing this temple and offering him the right to worship but he insisted that God has come to him so he needs to take care of God.  He constructed a beautiful temple out of which old entrance gate, wooden hall and original sanctum sanctorum can be seen even now. Wooden hall is decorated with intricately carved wooden columns and various frames of different gods are put on the columns. When I visited the temple I  saw a few students studying in this peaceful atmosphere which was a very pleasant sight. The Sanctum sanctorum contains the white marble idol of Narsinh which is shown seated in the lotus position. It is four-handed and supporting goddess Laxmi with one hand sitting in his lap. A carved arch is seen behind the idol with a silver snake covering the idol with its hood.

Currently, the tenth generation is looking after the temple management. Though the temple is private, it is open for devotees.

A short video to give you an inside peek of this temple.



Lord Narsinh: 4th Incarnation of Vishnu: As per Padma Puran on the 14th day of Shuklapaksha of the Vaishakh month of Hindu calendar, Bhagwan Narsinh appeared. He was having half-human and half-lion form, thus the name Narsinh. As per the Puranas, Bhakta Prahlad was a great devotee of Lord Vishnu. His father, demon Hiranyakashyapu considered himself superior to even Gods and had become unruly and boastful. He had received a blessing that he cannot be killed by a human or bird or animal, he cannot be killed with water or wind or with any weapon, he could not be killed during the day or the night neither at home nor outside. Due to this blessing, he had become boastful and was committing atrocities against his subjects. He did not spare even his own son and started torturing him for worshipping Lord Vishnu. To destroy this demon and stop the suffering Lord Narsinh came to his rescue. He appeared from a column at the twilight in half human and half lion form and killed Hiranyakashyapu on his lap, exactly at the door with his nails. Thus Hiranyakashyapu was not able to get any benefit of his blessing and the Lord saved his ardent devotee Pralhad.

To calm the fierce form of  Narsinh, Sandalwood is applied to these idols, and also water and food donations take place at various temples of Narsinh across India.


The main place of Lord Narsinh is considered in the Prahladpura temple in Multan of present-day Pakistan. Based on Bhakta Prahlad, the name of the place is called Prahladpura and it is believed that Nrusinh killed Hiranyakashyapu at this place.   Mr.Anant Joshi from the current generation had visited this place a brought some soil and brick from this place as a souvenir of this sacred place.

Interesting facts related to this temple.

Freedom fighter Vasudev Balwant Phadke used to stay here. It is said that in this time he had kept his sword in front of Swami Samarth of Akkalkot to get his blessings. As per the records, Shreedharswami and Balgandharv have also visited this place.

It is feared that this historical temple might be lost due to the road widening project so currently there is a movement going on to stop this.


Hope this temple which an important part of our heritage stays safe and sound and future generations would be able to see it.

पुणे व प्राचीन धार्मिक स्थाने
by D.D.Rege

*The best way to reach this place is to catch a bus and get down at S.P.College. The temple is within a walking distance from this place.












बेडसे लेणी: एक अनमोल ठेवा 


आजिवली देवराईची सफर संपवून आमची बस बेडसे लेण्यांकडे निघाली. काहीजण डुलक्या घेत होते तर काही जण चालत्या बसमधूनही दोन्ही बाजूने उभ्या ठाकलेल्या तुंग आणि तिकोना यांचे रूप कॅमेऱ्यात बंदिस्त करत होते. पवना नगरचा विस्तीर्ण जलाशय आणि त्याच्या बॅकड्रॉपला तुंग असा सुरेख फोटो आम्हाला टिपता आला. वाटेत एका चिंचोळ्या रस्त्यावर आमची बस अडली. बरोबर समोर एक टेम्पो येऊन उभा ठाकला होता. समोर आमची अवाढव्य बस बघूनही तो गाडी मागे न घेता शांतपणे थांबला होता. अरुंद रस्त्यामुळे दुतर्फा वाहतूक शक्यच नव्हती. आमच्या ड्रायव्हर चाचांनी जवळ जवळ पाचशे (५००) मीटर बस मागे नेली तेव्हा कुठे तो टेम्पो जागचा हलला आणि बाजूने गेला. बस सारखं अवजड वाहन चालवणं तसं जिकिरीचं काम. अरुंद, खाचखळग्यांनी भरलेले रस्ते, जुनी बस तसेच इतक्या लोकांची जबाबदारी चाचांवर. पण खरंच प्रत्येक ट्रिप यशस्वी होण्यामागे जेवढा हात टीम लीडर आणि इतर सदस्यांचा असतो तितकाच सुरक्षितरित्या आणि जबाबदारीने बस चालवणाऱ्या ड्रायव्हर काकांचा असतो.



Driver chacha photo Captured by Dr.Fene


साधारण पाऊण तासाने आमची बस बेडसे लेण्यांच्या पायथ्याशी पोचली. बेडसे गावामुळे या लेण्यांना ‘बेडसे लेणी’ असे नाव पडले आहे. पुण्याहून लोणावळ्याला जाताना कामशेत गावाच्या थोडं अलीकडे बेडसे गाव आहे आणि गावाच्या पाठीमागे असणाऱ्या डोंगरावर ही लेणी आहेत. पवना नदीच्या खोऱ्यात भातराशी डोंगराच्या अगदी शेजारी,’सुमती’ नावाच्या डोंगरावर हे सौंदर्यशिल्प आहे. कार्ले भाजे लेण्यांपेक्षा काहीशी दुर्लक्षित त्यामुळे इथे वर्दळही कमी असते. पायथ्याशी गाडी लावायला सहज जागा मिळून जाते. लेण्यांच्या पायथ्याशी कृष्णाई नावाचे हॉटेल आहे, तिथे चहा नाश्त्याची सोय होऊ शकते.



खालून डोंगराकडे दृष्टिक्षेप टाकला कि लेण्यांच्या खाचा /गुहा दिसून येतात. वर चढायला सुरुवात केली तेव्हा आम्हाला वाटलं की साधारण दोनशे, अडीचशे पायऱ्या असतील पण प्रत्यक्षात ४००(चारशे)पायऱ्या होत्या.


पण पायऱ्या चढायला अतिशय सोप्या आहेत. आमच्या गटातली सर्व जेष्ठ व कनिष्ठ मंडळी वर पटापट चढून आली.बाकी मंडळी वर चढायच्या आत आमच्या फिरस्तीच्या ग्रुप मधील ‘फास्टरफेणे’ अर्थात डॉक्टर दीपक फेणे यांचा मंदार पेशवेनी एक अप्रतिम फोटोही टिपला.


बेडसे लेणी चढण्यासाठी पुरातत्वखात्याने इथे नवीन पायऱ्या बांधल्या आहेत तसेच पावसाचे पाणी वाहून जावे, साठून राहू नये या साठी काही उंबरे पण केले आहेत. तरी मधून मधून काही जुन्या पायऱ्याही दिसून येतात.

चढताना दोन्ही बाजूला विस्तृत कठडे असल्यामुळे वाटेत दमल्यावर तिथे बसायचा विचार मनात आला तर झटकून टाकावा कारण बरेचदा त्या कठड्यांच्या जवळ साप ऊन खात बसलेले असतात. आम्ही पोहोचेपर्यंत संध्याकाळ झाली होती त्यामुळे सापांचे दर्शन काही झाले नाही पण वरती लेण्यांजवळ कात मात्र सापडली.



बौद्ध भिक्षु धर्मप्रसारासाठी जेव्हा निरनिराळ्या ठिकाणी जायचे तेव्हा पावसाळ्यात अनेक अडचणींचा सामना करायला लागायचा. ह्या लोकांची कायमस्वरूपी काही व्यवस्था करण्यात यावी यासाठी लेण्यांच्या निर्मिती करण्यात आली. भारतात बाराशे (१२००) लेणी आहेत त्यापैकी सुमारे आठशे लेणी महाराष्ट्रात आहेत. महाराष्ट्रातील सर्व लेण्या व्यापारी मार्गावर आहेत. चांगला पोत असलेला कठीण आणि एकसंध असा पाषाण सह्याद्रीच्या अग्निजन्य खडकांच्या रूपात मिळाला.



आम्ही लेण्यांजवळ पोहोचताच सर्वप्रथम भव्य खांब दिसून आले. तिथे आमची वाट बघत A.S.I. (आर्कियॉलॉजिकल  सर्वे ऑफ इंडिया) चे संतोष दहिभाते आम्हाला माहिती देण्यासाठी थांबले होते.

ख्रिस्तपूर्व पहिल्या शतकात(इ.स.पूर्व पहिल्या शतकाचा उत्तरार्ध),एका एकसंध पाषाणात, जणू काही आधी कळस मग पाया असे वरून खाली फक्त छिन्नी हातोडीने इतके भव्य लेणे खोदण्यात आले. गुहेच्या बाहेर एक छोटा स्तूप होता त्याची माहिती देताना दहिभाते म्हणाले की पूर्वी आधी छोट्या प्रमाणावर शिल्पाची / छोट्या स्तूपाची निर्मिती करून ते काही वर्षांकरिता तसेच सोडण्यात यायचे. त्यावर ऊन,वारा,पाऊस याचा कसा परिणाम होतोय याचा अंदाज घेऊन पुढचे काम केले जायचे. भिक्षु एक दोन वर्षांनी परत त्याच स्थानी आले कि त्याचे निरीक्षण करून पुढचे काम करणे योग्य असेल का नाही ते ठरवत.


आमची आपापसात चर्चा चालू होती “अतिशय रेखीव मूर्ती त्याकाळी फक्त छिन्नी हातोड्याने कशा बनवल्या जात असतील? खरंच अद्भुत आहे”.“त्यातून हा बसाल्ट खडक (अग्निजन्य खडक) अतिशय टणक आणि कठीण”.  A.S.I. चे दहिभाते आम्हाला माहिती देताना म्हणाले की त्याकाळात आधी छिन्नी आणि हातोड्याने एक मोठे भोक पाडून त्यात लाकूड ठेवले जायचे व सतत पाण्याचा मारा केला जायचा, त्यामुळे लाकूड फुगायचे व खडकाला तडा जायचा आणि तो खडक तोडणे सोपे व्हायचे.



घाटमाथ्यावर कोरलेली ही लेणी. त्यात भिक्षूंचे ध्यानमंदिर म्हणजे ‘चैत्यगृह’ आणि ‘वर्षा विहार’ म्हणजे राहण्याची सोय असे दोन विभाग पडतात. मोठा स्तूप, कलते खांब, चैत्याकार गवाक्षे तसेच वेदिका व लाकडी हर्मिका ही सर्व रचना इथे दिसून येते. आत शिरताच जे चार  खांब दिसतात त्या पैकी दोन खांब पूर्ण स्वरूपाचे तर दोन अर्ध स्तंभ आहेत.एकेक खांबांच निरीक्षण केल की खाली चौथरा, त्यावर कलश, त्यावर अष्टकोनी खांब आणि त्यावर उमललेलं सुरेख कमळ, त्यावर अश्वारूढ, गजारूढ स्त्री आणि पुरुष दिसून येतात. नीलगाय आणि बैलावर आरूढ स्त्री-पुरुष असे शिल्पही दिसले. हे स्त्री-पुरुष हातातील कंकण, माळा, कर्णफुले, अशा विविध आभूषणांनी नटलेले आहेत.

मुख्य चैत्यगृहाच्या बाहेरील भिंतीवर पिंपळपान तसेच त्याखाली चैत्यकमानी कोरलेल्या दिसतात. मुख्य चैत्यगृह सव्वीस खांबांवर उभे केले आहे. आतमध्ये मोठा स्तूप आहे. चैत्यगृहाजवळील खोलीच्या द्वारपट्टीवर एक शिलालेख मिळतो. नाशिकच्या आनंद नावाच्या व्यापाऱ्याच्या मुलाने ही खोली बांधली असल्याचा उल्लेख त्यावर आहे. एका शिलालेखात या भागाचे नाव ‘मारकुड’ असल्याचा उल्लेख देखील सापडतो. ज्या धनिकांनी, व्यापाऱ्यांनी अथवा राजांनी ही लेणी खोदण्यासाठी अनुदान दिले त्यांची नावे इथे ब्राह्मी लिपीमधील शिलालेखात आढळून येतात. पण ज्यांनी इतकी अद्भुत शिल्प खोदली मग ती कार्ले भाजे लेणी असूदेत किंवा अगदी वेरूळची लेणी; या शिल्पकारांची नावे मात्र कुठेही दिसून येत नाही. इतक्या सुबक आणि रेखीव मुर्त्या, शिल्पकाम पाहून मनोमन खात्री पटते :हे अनाम शिल्पकार, वास्तुरचनाकार खरे प्रतिभावंत.


चैत्यगृहाच्या शेजारीच गजपृष्ठाकार एकसंध असे विहार आहेत. ते पण आवर्जून बघण्यासारखे.

या अतुलनीय शिल्पकृतींचे माहात्म्य गावे तितके थोडेच आहे. पूर्वाभिमुख असलेल्या या लेण्यांचे सौंदर्य अजून खुलून दिसते ते सकाळच्या वेळी. सुवर्ण किरणांनी न्हाऊन निघालेले चैत्यगृह आणि खांब पाहणं म्हणजे अद्भुत अनुभव आहे. संतोष दहिभातेनी आम्हाला पहाटेच्या सुवर्ण झळाळीचे काही फोटो दाखवले आणि असा क्षण कॅमेऱ्यात टिपण्यासाठी आम्ही परत येऊ तेव्हा पहाटे लवकर येऊ असा निश्चय ग्रुप मधल्या अनेकांनी केला.

लेणी नीट बघताना त्यांच्या सौंदर्याबरोबर काही क्लेशकारक गोष्टी सुद्धा जाणवतात. मुख्य चैत्यगृहाची शोभा वाढवणाऱ्या लाकडी फासळ्या आता गायब आहेत. हत्तीचे सुबक शिल्प आहे पण त्याच्या सुळ्यांच्या जागी  नुसत्याच खोबणी आहेत. पूर्वी तिथे हस्तिदंत किंवा लाकडी सुळे असावेत असा कयास आहे.
ही हीनयान पंथीयांची गुहा असून ते मूर्तिपूजक नाहीत त्यामुळे बुद्धाची मूर्ती आढळून येत नाही. पूर्वी इथे खांबांवर बुद्धाची आणि त्यांच्या शिष्यांची काही रंगीत चित्रे होती. हि चित्रे १८६१ (अठराशे एकसष्ट) पर्यंत अस्तित्वात असल्याची नोंद बॉम्बे गॅझेटियरमध्ये सापडते. त्यानंतर कोणी बडा इंग्रजी अधिकारी येणार म्हणून स्थानिक इंग्रज अधिकाऱ्याने ही सर्व चित्रे खरवडून काढली आणि त्यावर सफेदीचा हात दिला आणि अजून एका अनमोल ठेव्याला आपण मुकलो.



आम्ही लेण्यांवरून खाली उतरायला सुरुवात केली तेव्हा बाहेर अंधार दाटला होता तर मनात असंख्य विचार. हे सर्व वैभव बघताना कुठेतरी वेदना सुद्धा होतात की खरोखरच अशा वैभवाला आपण पात्र आहोत का? आपण खरंच हा अलौकिक ठेवा जपण्याचे योग्य ते प्रयत्न करत आहोत का?
भारतीय संस्कृतीचं महत्व स्वदेशी तसेच परदेशी नागरिकांपर्यंत परिणामकारकरित्या पोचवण्यासाठी नुसतेच पुरातत्व खाते नाही तर सजग पर्यटक देखील गरजेचा आहे.

ता. क. हा लेख दिनांक 4 जानेवारी २०२० च्या प्रभात या दैनिकात वर्धापन दिन विशेष अंकात प्रसिद्ध झाला आहे.

Ref: Gazetteer of Bombay Presidency Volume XVIII Part III



आजिवली देवराईची अनोखी सफर


देवराई म्हणजे देवाच्या नावे राखून ठेवलेले वन. तिथली फुले तोडायची नाहीत,फळे घ्यायची नाहीत, पाने तोडायची नाहीत. इथे कोणताच मानवी हस्तक्षेप मान्य नाही हा अलिखित नियम. पुणे जिल्ह्यामध्ये ३०० च्या आसपास देवराई आढळून येतात.


मला नुकतीच फिरस्तीच्या अभ्यासकांबरोबर आजिवली देवराईला भेट देण्याची संधी मिळाली आणि ही संधी मी नक्कीच दवडणार नव्हते.

आमच्या प्रवासाची सुरुवातच अनोख्या पद्धतीने झाली. बसमध्ये चढतानाच, शिवाजी पुतळ्याला एक सुरेख, पुष्ट अळी दिसली. करड्या आणि केशरी  रंगाची, अंगावर पांढरे ठिपके असलेली  ही ४ इंची अळी मोठ्या दिमाखात कर्वे रस्त्यावर फिरत होती.


“अरे हे तर ओलिएण्डर हॉक मॉथ आहे, मोठ्या झाडांवर बरेचदा आढळते”, इति मयुरेश कुलकर्णी. प्रवासाच्या सुरुवातीलाच इतका छान शुभ संकेत मिळाला होता त्यामुळे ट्रिप मस्त होणार आहे ह्याची खात्री पटली.

आमच्या बरोबर मयुरेश कुलकर्णी, हे जैवविविधतेचे तज्ञ आणि अनुराग वैद्य होतेच त्यामुळे आमचे शंकानिरसन तिथल्या तिथे होत होते.

बसमध्ये सुप्रसादने पुण्यातील डॉक्टर हेमा साने यांनी त्यांच्या घरी जपलेल्या देवराई बद्दल माहिती पुरवली तर स्वप्नीलनी त्याच्या नेहमीच्या मिश्किल शैलीत महाराष्ट्रातील काही देवरायांबद्दल माहिती दिली.

तसेच मीनाक्षी वर्मा ह्या वनस्पती शास्त्रातील तज्ज्ञ तर भूगर्भ शास्त्रातील तज्ज्ञ सतीश कट्टी यांच्यामुळे निसर्गातल्या प्रत्येक घटकांचं डोळसपणे अवलोकन करता येत होतं.


रविवारची पहाट असल्यामुळे पुणे परिसर अद्याप सुस्तावलेला होता आणि धुक्याची दुलई अजून बाजूला सरली नव्हती. धुक्यातून वाट काढत हळूहळू आमची बस पुढे निघाली. जसजसा दिवस उजाडू लागला तसा दुतर्फा  पिवळ्या रानफुलांनी बहरलेला परिसर दिसू लागला. आजिवलीच्या दिशेने जाताना तुंग, तिकोना असे दोन संरक्षक किल्ले साथ देत होते तर पवनानगरचा परिसर डोळ्यांना सुखावत होता.


पुण्याहून साधारण ६० किलोमीटर वर असलेली ही देवराई सातशे छप्पन (७५६) हेक्टर मध्ये पसरली आहे. विस्तार बराच असला तरी त्या मानाने ही देवराई दाट नाही.सूर्यप्रकाश आत येऊ शकतो. पण अनेक अशा देवराया आहेत जिथे दिवसा गडद अंधार असतो.

अंदाजे दीड तासाच्या प्रवासानंतर ‘अंजनवेल’ म्हणून एका ऍग्रो रिसॉर्ट मध्ये (मावळ, शिळीम) आम्ही नाश्त्यासाठी थांबलो. स्वच्छ, मोकळी हवा त्यामुळे भूकही कडकडून लागली होती. तिथे विविध रंगातली जास्वंदीची फुले पाहायला मिळाली. आपल्याकडे दिसतो त्याच्या दुप्पट आकार आणि गडद रंग दिसले. पोहे आणि चहा कॉफीचा दमदमीत नाश्ता झाल्यावर आम्ही पुढच्या प्रवासाला सिद्ध झालो.



बस मध्ये विक्रम हा ‘आदिवासी विकास प्रबोधिनी’ या संस्थेचा तरुण आम्हाला  माहिती  देण्यासाठी  आला. त्यांच्या  संस्थेतर्फे गावाच्या विकासासाठी अनेक  कामे  केली  जातात. शिळीम गावाला त्यांनी बंधारा बांधून दिला आहे तसेच गावात मोफत दवाखाना चालू केला आहे आणि खास कौतुकाची गोष्ट म्हणजे एका आदिवासी पाड्याच्या सर्वच्या सर्व (चाळीस) घरांना सोलर पॅनल  दिले आहेत. पु. ना. गाडगीळ यांच्या  C.S.R. प्रोग्रॅमच्या माध्यमातून या संस्थेला आर्थिक मदत दिली जाते तसेच इथला शिळीम इंद्रायणी तांदूळ असा ब्रँड बाजारात आणण्याचा प्रयत्न चालू आहे. ही संस्था दिव्यांग मुलांकडून कलाकुसरीच्या विविध वस्तू बनवून घेते.


देवराईच्या सुरुवातीला छोटं आजिवली गाव आहे. तिथे पोहोचलो तेव्हा जिल्हा परिषदेची शाळा आहे तिथे काही मुले खेळत होती. त्या मुलांचे विना खेळण्यांचे अनेक खेळ चालू होते. कोणी शाळेच्या पत्र्यावर चढून खाली धपाधप उड्या मारत होते तर कोणी आडव्या खांबांना लटकून झोके घेत होते. एका धिटुकलीने तर एका खेकड्याला दोरा बांधला होता आणि त्याच्याशी खेळात होती. आमच्या शहरी मुलांसाठी हा थोडा अचंब्याचाच विषय होता.



गावातून चालत चालत आम्ही देवराईची वाट पकडली. भाताची शेतं पार करून आम्ही सह्याद्रीच्या कुशीत शिरायचा प्रयत्न करू लागलो. मनुष्याचा कमी हस्तक्षेप (खरे तर नाहीच) या मुळे इथे दुर्मिळ वनस्पती, झाडे, झुडपे, फळे  आढळून येतात. महाराष्ट्रात आजमितीला चार हजार देवराई नोंदवल्या गेल्या आहेत. देवराई एका झाडाची, किंवा अनेक हेक्टर जागेत पसरलेली असू शकते.

पुणे वन विभागाच्या अंतर्गत आता ही आजिवली देवराई आहे. या देवराई मध्ये जमिनीवर उगवणाऱ्या ऑर्किडच्या  सत्तावीस (२७) जाती सापडतात. या वर्षी झालेल्या तुफान पावसामुळे या फुलांच्या दर्शनाला आम्ही मुकलो पण पुढे अख्खा पिक्चर बाकी होता.


“अरे, हे झाड कुठले?” “अहाहा! काय सुंदर रंग आहे फुलपाखरांचा! या फुलपाखरांचे नाव काय?” “हा आवाज कोणत्या पक्ष्याचा?” अशा चौफेर भडिमाराला मयुरेश कुलकर्णी न कंटाळता उत्तर देत होते. नुसतेच सायंटिफिक नाव नाही तर त्या वनस्पतींचे देशी नाव, उपयोग, अजून कुठे सापडते, आणि त्यासंदर्भात आलेले मजेशीर अनुभव पण सांगितले. खाजखुजली, सीतेची आसवं, रानतंबाखू, दात पाडी, कोंबडा, कानफुटी अशी गमंतीशीर नावे असलेली झुडुपे दिसली. कारवीची झाडेपण मुबलक प्रमाणात दिसली.



विविधरंगी फुलपाखरांच्या जोडीने केशरी, काळ्या रंगाचे, हिरवे, निळे चतुर (dragonflies) दिसले.


चालताना अचानक शेकरूचा कॉल ऐकू आला.  त्या दिशेनी आम्ही डोळे आणि कॅमेरे सरसावून थोडा वेळ वाट पाहिली पण शेकरूचे दर्शन काही झाले नाही.

आता ऊन वाढायला लागलं होतं. पण एकदा का निसर्गाच्या नितळ रुपाची भुरळ पडली कि उन्हामुळे आपला  चेहरा रापतोय कि काळवंडतोय याचं काही भान राहत नाही. वाटेत खळाळणारे छोटे झरे डोळ्यांना थंडावा देत होतेच. गावापासून साधारण चार पाच किलोमीटर अंतर पार करून आम्ही देवराईच्या तोंडाशी येऊन पोचलो


आपल्या पूर्वजांनी निसर्ग सरंक्षणासाठी देवराई ही एक उत्तम संकल्पना राबवली. देवाचा कोप होईल या भीतीने जंगलाचा काही भाग तरी संरक्षित राहिला. प्रत्येक देवराई ही कुठल्यातरी देवाच्या नावाने सोडलेली जागा असते. देवराईतील देवांची नावे मुळाबाई (मुळामुठा नदी फुटते तिथे), टेमलाई, सोमजाई, म्हातोबा अशी असतात. साधारणतः तांदळा रूपातल्या या देवतांचे मंदिर नसते तसेच या उग्रस्वरूपाच्या देवी देवता असतात.
इथे मात्र अपवाद दिसला. गावकऱ्यांनी तांदळा रूपातील वाघजाईचे देऊळ बांधले आहे. पायऱ्यांच्या सुरुवातीला शरभाचे चित्र आढळले.


(नरसिंह जेव्हा उतला मातला तेव्हा भगवान शंकरांनी शरभाचा अवतार घेऊन त्याला मारले ही कथा पुराणात सापडते.) टीम लीडर अनुरागने माहिती पुरवली ” ही अशी चित्रे साधारतः किल्ल्यावर आढळून येतात. या शरभाच्या चित्रावरून या देवीला ‘वाघजाई’ नाव पडले असण्याची शक्यता आहे”



छोट्या टेकाडावरील या देवीचे दर्शन घेऊन आम्ही खाली आलो. सगळेजण कॅमेऱ्यामध्ये सर्वोत्तम फ्रेम पकडायचा  प्रयत्न करत होते. पर्याय जास्त असले कि निर्णय घेणं आणखी कठीण होऊन बसतं, नाही का? इथे कॅमेऱ्याचा प्रत्येक अँगल, प्रत्येक फ्रेम सजीव होत होती. साथीला सिकाडा आणि क्रिकेट असा एकत्र किर्रर्र आवाज येत होताच. इथे आढळणाऱ्या एका घुबडानेही पुसटसे दर्शन दिले. सभोवताली बांबू, चाळीस, पन्नास ( ४०,५०) फुटी माडाची झाडे होती. आता खरा माहोल जमला होता. देवराईमध्ये गेल्याचा परिपूर्ण आनंद मिळत होता.



काही वर्षांपूर्वी एका व्यापाऱ्याला ही देवराई विकत देण्याचे ठरले होते तेव्हा काही सुजाण गावकऱ्यांच्या हस्तक्षेपामुळे ही देवराई वाचली. आजिवली देवराई मध्ये शिकार, सरपण किंवा इतर कुठल्याही गोष्टीसाठी लाकूड  तोड, गाई गुरांना तिथे चरण्यासाठी नेणे यावर बंदी आहे. पश्चिम महाराष्ट्राला जैवविविधतेचे वरदान आहे. आपला हा खजिना आपणच जपून ठेवायचा आहे.




परतीच्या वाटेत काही मंडळी गाडीच्या दिशेनी झपझप पावले टाकीत चालली होती तर काही अजूनही काही इंटरेस्टिंग दिसतंय का याचा शोध घेत होती.जरी वाट तीच असली तरी परतताना आधी लक्षात न आलेली झाडे दिसली. विविध आकारातले रंगीत बेडूक, दगडांशी एकरूप झालेले  मोठे कोळी, खेकडे, ब्रॅकेट फंगस दिसले.

तेवढ्यात मागून कौस्तुभ शाळीग्राम यांची हाक ऐकू आली.

“अरे हे बघा काय आहे”  “उदमांजराच्या पायाचे ठसे तर नव्हेत?”

स्वतःच्या हातावरील टॅटू बरोबर क्रॉस चेक करत आमच्यातील जाणकार मयुरेश कुलकर्णीनी होकार दिला. प्राणी नाही पण निदान ठसे तरी दिसले यामुळे मंडळी आता खुश झाली होती. निसर्गप्रेमी स्वातीने ते ठसे लगेच फोन कॅमेरा मध्ये टिपून घेतले.



जेवणासाठी आम्ही परत अंजनवेलला आलो.  मऊ, लुसलुशीत अशी ज्वारीची भाकरी, पिठलं, लाल आणि हिरव्या मिरचीचा ठेचा, थंडगार ताक, कच्चा कांदा आणि गरमागरम भात असा मस्त बेत होता. सगळ्यांनाच कडकडून भूक लागली होती त्यामुळे आम्ही तिथल्या बाजेवर ठाण मांडून जेवण सुरु केलं. जेवताना गप्पा थांबल्या होत्या तरी नजरेनं आजूबाजूचा परिसर टिपणं चालूच होतं. वारली पेंटिंग्सनी रंगवलेल्या भिंती, जुने टायर वापरून बसण्यासाठी केलेले मोडे तसेच सुरेख आकाशकंदील लावून हा जेवणाचा हॉल सुशोभित केला होता. ही सर्व कलाकुसर दिव्यांग मुलांनी केली आहे.


नुकताच तिथे काही फ्रेंच लोकांचा ग्रुप आला होता. त्यातल्या दोघांना बेडसे लेणी चढताना उन्हाचा त्रास झाला होता. आमचे तसेही अकरा किलोमीटर चालणे झाले होते आणि बेडसे लेणी बघण्यासाठी चारशे(४००) पायऱ्या चढायला लगेच निघायचे होते. आमच्या ग्रुपमध्ये अगदी पाच वर्ष ते पंच्याहत्तर वर्ष असे सर्व वयोगटातले उत्साही सभासद होते त्यामुळे हा पुढचा टप्पा लगेच पार करायला जमेल का अशी एक शंका आली. पण प्रत्यक्षात आमच्या ग्रुपचे सर्वात ज्येष्ठ सभासद फेणे काका सर्वात पहिले बेडसे लेण्यांवर जाऊन पोहोचले आणि त्यांच्यावरून स्फूर्ती घेऊन बाकी मंडळी पण पटापट वर चढून आली आणि उजेडात ही अद्भुत लेणी नीट बघायला मिळाली. बेडसे लेण्यांचा हा प्रवास नक्की अनुभवा आपल्या पुढच्या लेखात!
ता. क. हा लेख दिनांक ५ जानेवारी २०२० च्या प्रभात या दैनिकात वर्धापन दिन विशेष अंकात प्रसिद्ध झाला आहे.

गडांचा राजा: राजांचा गड : दुर्ग राजगड


केल्याने देशाटन मनुजा शहाणपण येते असे म्हटले जाते पण खरे तर जसजसे आपण प्रवास करतो, विविध अनुभव घेतो, वेगवेगळ्या व्यक्तींना भेटतो तसतसे आपल्याला अजूनपर्यंत बऱ्याच गोष्टी माहित नव्हत्या आणि अजून खूपच शिकायचे आहे ही जाणीव तीव्रतेने होते. कदाचित यामुळे जी नम्रता येते हेच खरे शहाणपण असावे.



ट्रीपवरून आल्यावर लगेच एक दोन दिवसात ट्रिपचा अनुभव लिहून काढायचा हा माझा शिरस्ता. आमची राजगड मोहीम तर फत्ते झाली होती पण त्याचा इतिवृत्तांत लिहिण्यास माझ्याकडून थोडा वेळ गेला. दिरंगाईच म्हणाना पण तेवढ्यातच आमच्या धवल रामतीर्थकर या  सहकाऱ्याने अतिशय विस्तृत तरीही नेटका असा ब्लॉग आमच्या सहलीविषयी लिहिला. आता मी वेगळे काय लिहिणार असा प्रश्न मला पडला.पण पिंडे पिंडे मतिर्भिन्न: त्यांना कदाचित काही उत्तम गोष्टी समजल्या ज्या माझ्या कधीच लक्षात आल्या नसत्या तसेच मलाही काही वेगळ्या गोष्टी दिसतील, जाणवतील, मांडता येतील. कारण एकूण प्रत्येकाचा अनुभव वेगळा असतो तसेच प्रत्येकाची अनुभूती वेगळी असते. ह्याच विचाराने एक अनोखी ऊर्जा माझ्या अंगात संचारली आणि तो दिवस एखाद्या चित्रपटाप्रमाणे माझ्यासमोर उलगडू लागला.

राजगडची सहल ठरली तेव्हाच आमच्या ‘फिरस्ती महाराष्ट्राची’ या  ग्रुप च्या लीडर शंतनूने आमहाला कळवले होते कि आपण शक्य तेव्हढ्या लवकर निघू कारण राजगड चढायला तसा कठीण व दमछाक करवणारा आहे. त्यात एका दिवसात शक्य तेव्हढा राजगड आम्हाला करायचा होता. त्यामुळे आम्ही राजगडाची  नेहमीपेक्षा एक तास आधी ट्रिपची सुरुवात केली. काही कारणास्तव आमचा दुसरा लीडर अनुराग,  ट्रेकला येऊ शकत नव्हता. आमच्या सवंगड्याना वाटेवर घेत घेत आम्ही लवकरात गावकर नसरापूर फाटा गाठला. अशा ठिकाणांना पोचायला थोड्याफार अरुंद आडवाटा पार करायला लागतात त्या पार करत करत आम्ही राजगडाच्या पायथ्या जवळच्या एका हॉटेल मध्ये आलो. या वेळेस पोहे आणि सँडविच अशी शिदोरी आम्ही पुण्यातूनच घेऊन निघालो होतो. त्यामुळे तिथे खाण्यात फार वेळ गेला नाही आणि आम्ही लवकरच राजगडाच्या दिशेने मार्गस्थ झालो. पायथ्याशीच आम्हाला मुंबईचा ग्रुप येऊन मिळाला. नेहमीप्रमाणे आम्ही सर्वांची ओळख करून घेत होतो, विविध वयोगटातले, विविध क्षेत्रातले व्यक्ती आमच्या गटात होते.

या वेळच्याआमच्या ट्रिपचे वैशिष्ट्य म्हणजे दुर्गतज्ञ आणि प्रसिद्ध इतिहास संशोधक श्री. सचिन जोशी आमच्या बरोबर होते. आतापर्यंत फक्त युट्युब  किंवा पुस्तकाच्या माध्यमातून त्यांची ओळख झाली होती. आज त्यांना प्रत्यक्ष भेटण्याची संधी आम्हाला मिळत होती.


वाटेत गरज पडेल तसे २,३ ठिकाणी थांबत, कधी पाणी पीत तर कधी ग्लुकॉन D च्या गोळ्या चघळत आमची चढण सुरु होती. बराचवेळ चालल्यावर आमची आपापसात चर्चा झाली आता चढण संपतच आली असेल ना? तेवढ्यात एका अनुभवी ट्रेकरने आम्हाला कानपिचकी दिली “अरे अजून अर्धी सुद्धा चढण झाली नाहीये. चला पटापट”.


ते ऐकताच परत आम्ही पुढे चालू लागलो. पायऱ्या सुरु झाल्या कि राजगड आलाच असं वाटत होतं. पण प्रत्यक्षात पायऱ्या खूप उंच असल्याने त्या चढायला तशा कठीण आहेत. थोडे अंतर चालल्यावर पाली दरवाजा खालून दिसायला लागला आणि मग मात्र सर्वांना हुरूप आला, आणि झटझट पावले टाकत आम्ही दरवाज्याजवळ आम्ही पोचलो. महाराजांच्या अगदी सुरुवातीच्या काळात बांधलेल्या  किल्ल्यांपैकी एक असल्याने बाकीच्या किल्ल्यांवर दिसतात तसे गोमुखी दरवाजे इथे नाहीत. पाली दरवाजा वर येताना सहज दिसून येतो. या दरवाज्यातून थेट समोर तोरणा दिसतो.

तिथून पुढे आम्ही सदरेवर आलो. शिवरायांच्या प्रथम पत्नी सईबाई यांच्या समाधीचे दर्शन घेतले.



या समाधी जवळ एक पुरातन दीपमालाही आहे. समाधीच्या समोर पद्मावती देवीचे मंदिर आहे तिथे सर्व जण दर्शनाला गेलो. राजगडावर मुक्कामासाठी बरेचजण या मंदिराचा वापर करतात.


आम्ही सर्व आज्ञाधारक विद्यार्धी जोशी सरांच्या भोवती कोंडाळे करून बसलो. नेहमीचे ट्रेकर्स काही काही प्रश्न विचारते होते आम्ही मात्र श्रवण भक्ती करत होतो. पद्मावती देवी मंदिरात एक मूळ मूर्ती जी पूर्वी पूजेत असावी ती आहे आणि समोर दर्शनासाठी जरा घडीव अशी काळ्यापाषाणातील मूर्ती तिथे आहे. पेशवेकालीन रचना दाखवणारे लाकडी खांबही तिथे आहेत.



पद्मावतीदेवीचे दर्शन घेऊन आल्यावर बाहेर जोरदार चर्चा सुरु झाली कोण बाले किल्ल्यावर जाणार आणि कोण संजीवनी माचीवर जाणार. बाले किल्ला चढायला कठीण अगदी नवख्या ट्रेकर्स ने तो करू नये पण ‘अभी नही तो कभी नही’ या तत्वानुसार आम्ही बालेकिल्ल्याची निवड केली.

काही  मोजके लोक वगळता बाले किल्ल्याचे धाडस करायला सगळे तयार झाले. उभी चढण त्यातले तीन अवघड रॉक पॅचेस आणि त्यात आम्ही गिर्यारोहणात अगदीच नवखे (लोहगड, सिंहगड चढणे आणि हा बाले किल्ला सर करणे यात फार अंतर आहे.) अगदी डोळ्यात तेल घालून पूर्ण एकाग्रतेने आम्ही हा बालेकिल्ला चढत होतो. सुरवातीलाच एक अवघड रॉक पॅच होता पण वरून खाली येणाऱ्या एका ट्रेकरने आम्हाला योग्य त्या सूचना देऊन वर चढायला शिकवले आणि वर खेचून घेतले. या पुढे एक अर्धा किलोमीटरची अरुंद पायवाट होती. इथे मधमाश्यांची पोळी आहेत त्यामुळे तिथून चालताना अतिशय शांततेत चालावे लागते. कोणत्याही प्रकारचा आवाज करून चालत नाही. जोशी सरानी दिलेल्या सूचनेनुसार आम्ही हात व चेहरा जॅकेटने झाकून शांतपणे हा टप्पा पार केला. वरच्या भागात चढताना रेलिंग बसवले आहेत त्याला धरून आम्ही पुढचे दोन टप्पे पार केले. आमच्या टीम मधले एक्स्पर्ट ट्रेकर्स कौस्तुभ, डॉक्टर  चैतन्य, विधाते सर, आशिष , घांग्रेकर तसेच मुंबई टीमचे अमित, योगेश हे आम्हाला मदत करत होतेच.

बाले किल्ल्यावर शिवाजी महाराजांच्या महालाचे अवशेष बघायला मिळतात. बाले  किल्ल्यावरून सुवेळा माचीचा अप्रतिम नजारा तसेच भाटघर धरणाचे बॅकवॉटर बघता येते. बालेकिल्ल्याचा बांधकाम १६४२ (सोळाशे बेचाळीस) ते १६६२ (सोळाशे बासष्ट) या दरम्यान झाल्याचे इतिहास तज्ज्ञ सांगतात. याच किल्ल्यातून जिजामातांनी सिंहगडावरील परकीयांच निशाण बघितला आणि त्यांना तीव्र दुःख झाले आणि महाराजांच्या शूर सैनिकांनी आणि सरदार तानाजी मालुसरेंच्या मोठा पराक्रम गाजवून तो किल्ला परत स्वराज्यात सामावून घेतला हा इतिहास आपण वाचला आहेच. “आधी लगीन कोंढाण्याचं” म्हणत जिथे तानाजी मालुसरेंनी राजमाता जिजाबाई आणि शिवाजी महाराज यांच्या साक्षीने किल्ला जिंकण्याची शपथ घेतली त्याच जागी आज आपण उभे आहोत या विचारानेच आम्हाला खूप अभिमान वाटला.


ब्रह्मर्षी देऊळ, विविध बुरुज तसेच विविध तलाव पाहून आम्ही बाले किल्ला उतरायला सुरुवात केली. बालेकिल्ला मोहीम फत्ते झाल्यावर आपण काहीतरी महान कर्तृत्व गाजवले आहे अशा थाटात मी परत त्या उभ्या चढणीकडे बघितले आणि बघते तर काय एखाद्या तरुणालाही लाजवेल अशा झपाट्याने बालेकिल्ला सहज उतरत एक ८० (ऐंशी ) वर्षाच्या आजीबाई झरझर येत होत्या. आमच्या गर्वाचं घर इतक्या लवकर खाली होईल असं आम्हाला वाटलं नव्हतं. त्या ससून मध्ये काम करणाऱ्या डॉक्टर आहेत असं कळलं. त्यांच्या बरोबर “सेल्फी तो बनता है” असं म्हणून आम्ही आळीपाळीने फोटो काढून घेतले.



खाली येताच सर्वजण सदरेवर जमलो तो पर्यंत दुसरा ग्रुप सुद्धा संजीवनी माची करून परत आला होता. राजगडाच्या दर्शनाने मन अगदी तृप्त झालं होतं त्या नंतर फक्त भुकेची वेळ आहे म्हणून सर्व जण शिदोऱ्या सोडून जेवायला बसलो. मडक्यातलं दही आणि बरोबर आणलेले पराठे यामुळे आता पोटोबाही निवांत झाले होते.

राजगड पूर्ण पाहायचा असेल, पूर्णपणे अनुभवायचा असेल तर खरं म्हणजे ८ दिवस हवेत आणि आम्ही तर एका दिवसात परत जाणार होतो. थंडीत अंधारही लवकर पडतो त्यामुळे जेवणानंतर लगेचच आम्ही परतीच्या वाटेला सुरुवात केली.

खाली उतरताना आमचा वाढलेला आत्मविश्वास आम्हाला जाणवत होता. खाली एका चहाच्या टपरीवर सगळेजण थांबलो. टपरीवर चहा आणि वडा पाव वर सर्वांनी मस्त ताव मारला. आमच्यापैकी कोणाचा पाय मुरगळला होता, कोणाला क्रम्प्स होते पण राजगड चढून, भटकून एक अनोखा उत्साह टीम मध्ये संचारला होता. गाडीत चढायच्या आधी डॉ. चैतन्य व मिलिंद परांजपे यांनी आम्हाला काही स्ट्रेचेस शिकवले त्यामुळे परतीच्या प्रवासाला सगळे सज्ज झाले.

संपूर्ण ट्रेकभर जाणवलेली मौल्यवान गोष्ट म्हणजे टीमवर्क. ग्रुपमधला प्रत्येक मेंबर आपापल्या परीने एकमेकांना मदत करीत होता. मी माझ्या पुरते बघेन तुमचे तुम्ही बघा अशा दृष्टिकोनाला तिथे थाराच नव्हता. आणि हेच आमच्या यशस्वी ट्रेकचे गमक आहे.


या ट्रेकने मला काय दिले? तर निखळ आनंदात घालवलेला एक दिवस, शाळेत कधीही न वाचलेल्या, माहिती नसलेल्या अनेक ऐतिहासिक गोष्टी, पुरेपूर आत्मविश्वास, उत्तम गटकार्य आणि निसर्गाचा अमूल्य सहवास.

पूर्वी एका ज्येष्ठ गिर्यारोहकाने आकाशवाणीवरील त्यांच्या मुलाखतीत एक वाक्य सांगितले होते “सर्वात कठीण गड म्हणजे उंबरगड अर्थात घराचा उंबरा”. तो पार केल्याशिवाय मुक्तपणे निसर्गात भटकंती केल्याशिवाय, चढाईचे कष्ट घेतल्याखेरीज राजगड कसा आहे हे आपल्याला समजणार नाही.  मग येताय ना लवकरच, राजगडाच्या दर्शनाला?

ता. क. हा लेख दिनांक ४ जानेवारी २०२० च्या प्रभात या दैनिकात वर्धापन दिन विशेष अंकात प्रसिद्ध झाला आहे.

A Visit to GMRT: Giant Metrewave Radio Telescope

It was a much-awaited trip indeed. Mr.Darshan Wagh of destination nature was following up for this visit with the officials from the month of June. While doing a followup he came to know about a free slot on Friday 27th December 19, which he immediately booked for us.


GMRT (Giant Metre wave Radio Telescope), is Asia’s biggest meter wave radio wave telescope and world number 2 radio wave telescope (the first one is situated in Finland). It is situated in the Pune district at Narayangaon of Junnar taluka. So when the opportunity came our way, we immediately grabbed it.

Narayangaon is located at 80 Km from Pune and the road condition is very good. We wanted to reach the place at the earliest so we started pretty early and by picking up our teammates at various stops,  finally, we were on our way to GMRT.

As usual, we started with an informal discussion on the way about the visit and tried to understand the basics. Darshan Sir started with the explanation of some basic concepts like the difference between optical telescope and radio telescope. For a few questions, we had some idea whereas for some questions we were absolutely clueless. However a bright 6th grader, Aadi Kulkarni seemed to have answers to all the questions. Many other children participated in the discussion and made it very interesting.

After this brainstorming session, we were quite prepared for the visit and this introduction helped us to understand the working of this giant telescope in some manner.

I guess, our brain and Stomach are connected in a unique way. As more and more information was getting loaded into our brain the stomach started signaling for the much-needed fuel. We were very much pleased to get a halt for a sumptuous breakfast at Purohit Sweets. Delicious Onion Uttappa and Idli recharged us and we were one our way towards the destination.


Within half an hour or so we reached Khodad and a peep outside our bus window provided us a good view of the giant parabolic shaped antenna.

We were welcomed by  Mr. Kailas Gaikwad one of the staff members of GMRT. He was with us throughout our visit in GMRT and was very warm in his approach. He provided us some basic yet useful information in a very simple language.  The entire campus looked picturesque.

Mr.Gaikwad took us to the central tower, Tower C3 where he was joined by  Mr. Temkar and Mr.Thorat from GMRT staff who showed us the replica of the entire telescope spread in a Y shape.


Then they showed us the various parts of this giant telescope like stainless steel wire mesh, motors, receivers, amplifiers, concrete towers, etc.  and explained the working of each part in a simplified manner. We are very thankful to the entire GMRT team for their precious time and for sharing valuable knowledge with us.



We had the huge parabolic dish in actual working condition in front of us which made the understanding simpler and we could actually see the movement of the dish as per the movement of the target object. It was a mesmerizing scene to see this huge dish move.


30 fully steerable parabolic dishes(each of 45-meter diametre) spread over 25  km in Y shape make this Giant telescope. It was set up by scientists from India to get an opportunity to study radio waves coming from astronomical objects at low frequency (10 MHz to 1.5 GHz).

Radio Astronomy was pioneered in India in its true sense by Dr. Govind Swaroop around 1963 which was followed by setting up a Radio dish in Kalyan and then in Ooty where the Sun, stars and other celestial bodies were studied. After a successful implementation of this project,  Dr.Swaroop put forth the idea of Giant Metrewave Radio Telescope and got it sanctioned from the government.


The entire project is made from all local set up by Indian scientists. This telescope is in use since the year 2000 and even today the radio scientists from all over the world prefer GMRT to study various objects in the space and the radio waves emitted by those objects.

We were thrilled to see this achievement by our own scientists. We ended our visit to GMRT on a proud note by singing our National Anthem ‘Jan Gan Man’

On our way back we observed the radio images captured by these telescopes and the computer interpretation of the same.  When we were getting into the bus for our return journey, we had as a takeaway, a sense of great pride for being an Indian.


Thanks, Destination Nature and Mr.Darshan Wagh for providing this great opportunity.


*As informed by the authorities, keep your body fully covered with clothes and don’t forget to wear a cap or a scarf to cover your head.
*It is advised to keep your mobile switched off or in flight mode as the mobile wireless communication waves may cause interference in their readings.
*GMRT observatory is open to the public on Fridays however one needs a prior registration and permissions to visit the premises in the provided two slots. On the science day and the following day, it is open for the whole day for the public.






5 Manache Ganapati of Pune City: Ganesh Festival

The Ganesh Festival has always held a special place in every Punekar’s heart. Though celebrated all across India and in some parts of the world, the Pune Ganesh Festival holds its own charm right from its beginning over a century ago.

The city of Pune, where Lokamanya Tilak started the Ganeshotsav in 1893, celebrates this festival with same vigour and energy even after 125 years.

5 Manache Ganapati: Let us have detailed look at the 5 Ganapati mandals or groups which get the honour of leading the Ganapati procession.

Kasba Ganapati: Kasba Ganapati is given the honour to lead the Ganesh festival procession.


Decorated Ganesh Idol on Ganesh Chaturthi day

In 1893 when Lokamanya Tilak started  the Ganesh Festival for common people, there were only 3 groups (Mandals) taking part in the procession. The following year this increased to a large number of around 100 Mandals or groups.

Lokamanya Tilak offered the honour of first place to Kasba Ganapati.


Rangoli decoration at the Kasba Ganapati Temple

Kasba Ganapati obtained an important stature in the history of Pune around 400 years ago.  When Jijabai came to Pune, she was notified of a Ganapati idol in a rough-cut form (not having any specific shape or size), which was found during ploughing a field. She decided to install it and build a temple around the same. One of the 8 families which came to Pune with Jijabai was the Thakar family. They were made the care takers of the temple. Today 16th generation of the same family looks after the Kasba Ganapati temple.

As per the information board near the entrance of  the temple, the temple construction took place around 1626AD.

The temple seems to be having two clear distinct parts, the main hall and the sanctum sanctorum. If one observes carefully, it is noticed that the temple is built on the ruins of some earlier temple of a different era.

During a recently held heritage walk, Mr. Anurag Vaidya of ‘FirastiMaharashtrachi’ pointed out this clear distinction in the building structure between the main hall and the sanctum sanctorum.


The temple contains a wooden hall (sabhamandap) decorated with beautiful columns and houses a gallery on the upper floor. This structure typically outlines the style of the Peshwa era.

kasba ganapati1

The sanctum sanctorum is made in stone. On the pradakshina marg, one can see the typical lotus petal designs at the base which was a prominent design style for temples during reign of the Yadava rulers (around 12th or 13th century).

The Ganapati idol in this temple is now decorated with diamonds in its eyes and a ruby (Manik) in its navel. Whenever there is a marriage, thread ceremony or any other auspicious occasion in Pune households, the first invitation is given to Kasba Ganapati and prayers are offered to Lord Ganesh to help accomplish the rituals and tasks without any difficulties.

kasba ganapati4

The temple is closed from 12 noon to 4 pm. During the Ganesh Festival a huge pandal is erected in front of the main temple and a small Ganesh idol is brought in a palanquin with a grand procession. Accompanied by the playing of Dhol and Tashas, the idol is installed in this pandal with proper rituals. People flock to this place to see this idol and visit the main temple and to seek blessings. The main temple is also decorated with lights, rangolis and offers a majestic view. It is maintained by the Thakar family (considered to be 16th generation of Thakars) who were one of the 8 families which came to Pune along with Jijbai and young Shivaji.


It is also recommended to visit this temple on other days than the Ganesh festival days as one gets to sit quietly inside the temple and experience and observe the idol and study the temple structure in a peaceful manner.


Manacha Dusra Ganapati: Tambadi Jogeshwari Ganapati:

This gets its second rank as the Tambadi Jogeshwari goddess is regarded as the deity of the town.

This temple is one of the oldest temples built in the city around the year 1545 by Triyambak Bendre.


Every year the idol is immersed and new idol is made. The Gulunjkar family makes the idol every year. It is the fourth generation of the Gulunjkar family which makes the idol
for the Tambadi Jogeshwari Ganpati.



Guruji Talim Mandal:

Guruji Talim is situated on Laxmi road. This Mandal gets a good support from shop owners and cloth merchants located nearby.


This mandal was started by Nanasaheb Kasgiwale, Bhiku Shinde, Shaikh Lalabhai, and Vastad Nalband in 1887 and was backed by a training centre for wrestlers called as Guruji Talim.
guruji talim4.jpg

Guruji Talim Ganapati idol is in Bal Ganesh form.

During the Hindu Muslim riots of 1893 this mandal played an important role in spreading the communal harmony. Hence this mandal was given the honour of the third place by Lokamanya Tilak in the procession.


Tulshibaug Ganapati Mandal:

Tulshibaug Ganpati Mandal was started in 1901. The large idol which we see today is  the 15 feet fibreglass idol. It  was made in 1975 by D.S. Khatavkar. This Ganapati is considered as the 4th Manacha Ganapati. It is installed in the famous shoppers paradise of Pune ‘Tulshibaug’.


Kesari wada Ganpati:

Earlier, this Ganesh mandal festival was celebrated in the Vinchurkar wada and from 1902 it was shifted to Kesariwada (Gaikwad wada).

Many cultural events are conducted during the Ganesh festival at Kesariwada. This Ganapati is given the fifth place in the world famous Ganpati immersion procession of Pune city.



Pune,  the cultural capital of Maharashtra is visited by many people to witness this grand 10 day celebration of Ganesh Festival. Lord Ganesha is indeed the most revered and loved Hindu God. A source of lots of energy, happiness, joy and satisfaction.The God of all arts, the remover of all obstacles may bless everyone and let each one of us find the true happiness.

Do watch a detailed video about these five Ganesha on

Reference: Hindustan Times

Khunya Murlidhar Temple

Pune city is well known for its rich heritage and its strong connection with history. Every nook and corner of the city speaks volumes about golden past. Every road in the main city area has a story to tell.

Adding to the curiosity are the temples in Pune with its uncommon names like Upashi
Vitohbha, Dulya Maruti, Patrya Maruti, Jilbya Maruti Mandir etc.
(Do check the link given at the bottom of the blog for additional info on this)

A closer look

The peak with its decorative

One of such strikingly different names to outsiders is Khunya Murlidhar temple. Murlidhar who with the soothing tones of his ‘Murli’ i.e. Flute has the power to calm the world, the Shrikrishna who played the important part of messenger of peace before the war of Mahabharat, the embodiment of ‘perfect man’, a political strategist who pledged not to use any weapon during the Mahabharat war,  how his temple got such a name?

This name ‘Khunya Murlidhar’  is basically given based on the events which took place in the temple.

temple exterior view

Temple Exterior View



Sadashiv Gadre was one of the moneylenders in Second Bajirao Peshwa’s kingdom. Sadashiv Gadre built this temple in 1797 after he had a dream in which Murlidhar (Krishna) appeared in front of him and and instructed him to make the idols and build a temple in this place.

Gadre hired a sculptor named Bakhatram from Jaipur to make the beautiful idols. Peshwa Bajirao II happened to see these idols and liked them very much. He asked Dada Gadre to give him the idols, this demand was declined by Gadre and he asked the Khare family of Trimbakeshwar to worship the idols and install them in the temple overnight.

Accordingly, on 6 May 1797, Gadre shifted the idols from his home to this temple in the early morning and started the religious ceremony to install them here. Peshwa Bajirao came to know about this and sent a few British soldiers that were newly deployed in Pune to stop Gadre. But there was a defense in place as Gadre had deployed a few Arab soldiers that he had at his service to protect the temple.

Paintings and description on walls

Paintings and description on walls

While the religious ceremony was going on inside the temple, a battle raged outside between the British soldiers and the Arab defenders resulting in bloodshed and a number of deaths outside. As these murders (Khoon) happened outside, the temple got its name (Khunya) Murlidhar.

Khunya Murlidhar Interior

The main Hall of Khunya Murlidhar

Enraged by this, the Peshwa imprisoned Sadashiv Gadre in jail in Ahmednagar and confiscated all his properties. Gadre was in jail for 23 years and Khare family took care of the temple and the daily worshiping of the idols during this time. For his dedicated work, Gadre decided to handover the temple management and its surrounding area to the Khare family, which they are doing till date and the seventh generation of the Khare family currently manages the temple. Khare Vaidya, (expert of Ayurveda) is well known in #Pune to provide a traditional medicine for jaundice which has cured over thousands of people over the past many decades.

Khunya Murlidhar columns

Other interesting facts:

Many other interesting stories are attached to this temple. Being a #Punekar by birth I have heard this story from many other natives. It is said that the Chaphekar brothers hatched the plan to assassinate Rand in this very temple. The brothers used to conduct secret meetings in the temple to plan the attack and assassination.

It is also said that a person staying close by, named Dravid, heard about this plan and tipped off the British about it which resulted in the capture and hanging of the Chaphekar brothers. It is also said that Dravid was also murdered later as revenge for passing on the information to Britishers.



The Temple architecture:  The temple consists of courtyard, main Hall and sanctum sanctorum. The main hall is decorated with beautiful wooden pillars and decorative chandeliers. One can see some beautiful pictures, paintings on the wall. The main sanctum sanctorum of the temple is built in black basalt rock and the hall around it is built using a wooden frame structure. This hall has excellent carvings on the walls and columns that depict the typical artwork popular during those time.



The idol:
The idol of Shrikrishna is also unique and is seen standing on one leg and the support of the thumb of the other leg without any other support.The idol of Radha Krishna is carved out of white marble. In the temple do observe the Eagle which represents the vehicle of Lord Vishnu.
Every Janmashtami this temple is decorated with beautiful flowers, garlands, rangoli and diyas. This Janmashtami make sure to visit this temple and experience the eternal magic of Shrikrishna.

temple view2.jpg

An interesting read:

One can read many interesting stories behind different names of temples in Pune on the following link.

View at

Vishrambaugwada: A golden leaf in the architectural glory of the Peshwa era

The person who visits Pune never misses his visit to Tulshibaug. I somehow feel that Tulshibaug is more attractive to outsiders than the Punekars. I remember when my cousins used to come to Pune during their summer vacation they always wanted to find time to visit this place.

But somehow the architecturally attractive and somewhat mystical Vishrambaug Wada which is actually just across the road from this busy and bustling marketplace called Tulshibaug has not scored those many points on the list of the must-visit places.

Vishrambaug Wada

As seen from across the street

For me, this Wada has always held the old world charm. Earlier I was a bit hesitant to visit this place as I was not really sure if it is open to general visitors the way we visit Shaniwar Wada. Thanks to the different heritage tours held during the last 4,5 years such beautiful yet less-visited attractions in Pune have opened their doors to everyone.


The wonderful windows of the hall

Associated with Bajirao the second, Vishrambaug Wada attracts visitors with its exquisite beauty and superior interior. As the story goes, this place was earlier a small park owned by Haripant Phadke.
After marrying his daughter with Bajirao Peshwa (II) this place was transferred to the Peshwa’s who renovated the existing structure and built a three-storied edifice.

The beautiful architecture stands even today still maintaining its charm.

Vishrambaug Wada is a very important historical building standing on the Bajirao Road in the heart of Pune. Bajirao II was not ready to stay in Shaniwar Wada due to earlier bad incidences and he was scared to go and stay there. He built his own lavish Palace. It is said that this Bajirao II was prodigal and used resources and money extravagantly. Another story famous about this is about a dancer named Venkat Narsi who made a record of dancing here for 36 hours non-stop.


Delicate wooden carvings on the columns

Vishrambaugwada was built in the year 1807. Excellent use of teak wood with attractive carvings have added to its beauty. Even today when you see the East facing teak wood canopy and the carving of crocodiles on it, it still captures our attention.  The main attraction is the fountain in the centre of the main square.


Fountain at Vishrambaugwada

There is a  big hall on the first floor which has many artillery equipment of the Peshwa era on display. This hall has well-decorated columns and beautiful lampshades. Various antiques, pictures and scriptures are kept on display in the hall which will surely give you a glimpse of the glory of Peshwas and the Maratha empire. During our visit to this place a few years ago,  we got to see a drama practice based on the life of  Shivaji Maharaj. That experience almost took us back in time.

vishrambaugwada hall

Hall(Diwankhana) on the top floor

There is a permanent exhibition in this place called ‘Punawadi te Punyanagari’ which is also a must-see.

vishrambaug corridors

Spacious Corridors of Vishrambaugwada

After the Peshwa era in 1818, it went into the hands of the British. This beautiful mansion is in the heart of the city. It is better to visit it by public transport like auto or bus since it is very difficult to find a parking place near-by for private vehicles.

Vishrambaugwada as the evening sets in

Quick Facts:

Visiting hours: 10:00 AM to 7:00 PM (closed on Monday)

Entry fees: There is no entry fee to visit this historical monument.

Parking: Is a challenge due to the extremely busy roads around this place. The Best mode is to take an auto or come to the nearest bus stop known as Shanipar – (more about this place in some other blog)


The main attraction in the centre of the building

**Don’t forget to eat Bhel(a savoury snack) at ‘Pushkarni Bhel’ and do taste some delicious snacks at Sweet Home snacks centre, both these places are situated just opposite Vishrambaugwada. Of course, the most famous Chitale Sweets shop( diagonally opposite to Vishrambaugwada) is not to be missed

Ram Mandir at Chaphal (A Peaceful Getaway)

Sometimes you travel for pleasure, sometimes for religious reasons, sometimes you do it to have a great family outing. Reasons could be varied but at the bottom of all reasons lies one truth: you are looking for satisfaction and peace.  Do you get it when you stay at a five-star hotel or when you visit a hot and happening destination and share each and every pic from each angle?

For some people, it might bring happiness but for most of us, it does not.

In the midst of all these travel destinations like hill stations, amusements parks, beaches and resorts, there are a few places which are sacred, which have gained purity with the stay of great people and saints and that has an impact on the terrain. One such place is Chaphal which situated near Satara city in Maharashtra.

It is a simple, peaceful Ashram of Samarth Ramdas Swami. In fact, All Samarth Ramdas math or ashrams are always clean and neat and of course simple(check out  Shivtharghal – A cave of wisdom    It was on my mind to write about Chaphal for many days. I had visited it many years ago but still remembered the cave and the tranquil stay at clean and simple Bhakta Niwas (rooms provided to devotees to stay for few days at a nominal charge or even for free). Even as a child I used to sit near the window soaking the calmness for many hours; these places truly bring out the inner peace in most of us. So I was really looking forward to this trip and a profound experience again.

To Reach Chaphal from Pune you can take Pune-Bangalore Highway. Chaphal is situated in Patan taluka. On the highway, you can take a right turn at Umbraj. We were lucky as we were travelling by our own vehicle because we were forced to stop by bright Gulmohar and other trees with their full Spring blossom.
We could not resist ourselves from taking pictures all along the way.

On the way to Chaphal
Since we had taken a halt at Satara the earlier day we had started pretty early and we did not mind spending time with our best friend: Nature.


The road quality was excellent and the overall travel was very smooth and enjoyable.

Once we enter the Ram Mandir premises at Chaphal,  on the left-hand side we see one old temple of Hanuman. It is one of the 11 Hanuman temples. ‘Veer Hanuman’ and ‘Das Hanuman’ are located on the same premises as the Ram Mandir whereas ‘Khadicha Maruti’ is located some distance away towards the west. On the right-hand side, you just have to climb a few steps to reach the temple. They have also kept a road for taking wheelchair up.


After entering you see a beautiful Ram Mandir (temple of Lord Ram) built in the white stone.  All walls of the temple are designed with intricate sculptures. Even inside the temple, the ceiling is full of beautiful carvings.


After entering the temple other than the three beautiful idols of Shree Ram, Sita, and, Laxman you will also see one black stone idol of Shree Ram with Laxman and Sita on either side. This is the original idol which Samarth Ramdas got from Angapur. He installed it here in 1649 and constructed a small temple around it.


In 1967 major earthquake shook Koyana Nagar and the surroundings. This temple was also damaged. The trustees like Sardar Bhimrao Patankar, Dattopant Paranjape came immediately for the rescue. Businessman of Mumbai Mr.Mafatlal offered help. He helped to reconstruct the temple. The white stone was brought from Vadodara and a beautiful temple was constructed which we see today.

Mysterious Cave:

There is a beautiful underground cave where Ramdas swami used to meditate. We can go down to the first room easily. You would feel a cool effect immediately once you reach this room. It was really tough to believe the temperature outside was almost 40 degrees. All components of  Nature even stones are always blissfully comforting us. This amazing cave also has other interconnected rooms. Only people with a very slender and flexible body can enter there.

Cave at Chaphal

Cave at Chaphal

I remember my grandmother telling me that in the last room God Hanuman (who is immortal as per the Hindu Mythology)  is still sitting and meditating.

Celebrations at Chaphal:
From the first day of Hindu New Year i.e. Gudhipadwa till Chaitra Shuddha Ekadashi festival takes place at this temple. We missed the opportunity to witness this ceremony just by a few days when we visited this place last year.


From the premises of the temple, you can see a breathtaking view of Mand river and especially in the Monsoon season the whole surroundings wear a green attire which is just a visual treat.


Another Historical Attraction on the way: Bara Motechi Vihir at Limb, Satara

We also visited a historical well (Bara Motechi Vihir) on the way just before Satara. It was a welcome addition to the trip. Check out a video to get details of this well here:

Photography is not allowed inside the Chaphal Ram Mandir and we believe in abiding by the rules strictly. So, we can’t bring you the photos of idols and the inside view of the temple but I am sure after reading this article you must have made up your mind to visit this place personally and experience it by your self.


Quick facts to remember:

Distance from Pune: 155 KM
Toll charges: Rs.90/- at Khed Shivapur and Rs.60/- at Anewadi
Food: Simple snacks and meal available just outside the premises.
Temple remains closed from 12:30 PM to 1:30 PM and from 9:30 PM to 4:30 AM





Questraveler enters 3rd year.

Today on 25th January 2018, questraveler enters 3rd year. Initially, I started this blog to quench my thirst for sharing, writing, expressing and exploring.

I started writing with full energy and enthusiasm and kept the target of writing at least once a week and that too with the focus on writing about the areas in and around Pune. Slowly my canvas became wide and I started writing about the places in the other cities and countries as well. But there was always one unwritten rule. I write about the places I visit personally and it is not taken from or based on someone else’s experiences. All the places are visited, experienced, photographed personally. All the photos are captured by me and my husband ( He is an amazing photographer). Some write-ups are based on the recent visits but few them are also a recollection of memories Whereas some places like Kshetra Mahuli, Pataleshwar etc. I keep visiting every year or every alternate year to make me richer, content and satisfied.

There are so many places like Hyderabad, Mysore, Banglore, Mahabaleshwar, Fatehpur Sikri, Indore, Ujjain, Mahoo, Elephanta caves, Shaniwar Wada, Vishrambaug Wada etc.  which I have visited but before writing I would like to understand the history of the place, the architecture prominent in that area, the various dynasties which ruled these places. Then and only then I would be able to justice to my write up. In the year 2018, you can expect all these write-ups plus few more places which are on my must-visit list.
There are also some fun write-ups coming up which can give you an account of famous parks in Pune, Famous historic places in Pune, top ten spots in Pune to spend your weekend etc. So do stay tuned.

I wish all the readers a Happy New Year. You may visit newer places, reach and explore newer destinations and gather more experiences and amazing memories of your journey……

……………… The quest continues. The traveller is hungry and fond of walking. Let us begin this new year with newer and offbeat places to visit, feel and experience together.